Verkiezingen: regeert de angst?

De afgelopen maanden zijn we getuige geweest van een harde strijd tussen Hillary Clinton en Donald Trump in de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Angst bleek een belangrijke factor in wat door sommigen the Greatest (Political) Show on Earth wordt genoemd. Angst voor terrorisme, angst voor vluchtelingen, angst voor een nieuwe economische crisis, angst voor verandering. Welke president op 8 november ook gekozen wordt, de uitdagingen in de wereld zijn groot en vragen om leiderschap op alle niveaus van de samenleving.De Nederlandse parlementsverkiezingen staan voor de deur. Zal angst ook hier de verkiezingsstrijd domineren?

Er is genoeg om ons zorgen over te maken. We worden geconfronteerd met vluchtelingenstromen als gevolg van oorlog en conflict elders in de wereld. Terroristische aanslagen maakt vele onschuldige slachtoffers. Veel mensen ondervinden de gevolgen van de economische crises. Als gevolg van globalisering verdwijnen of vervagen oude grenzen, klimaatverandering dwingt ons om alternatieve energiebronnen te ontwikkelen en gezag dat vroeger vanzelfsprekend was valt weg. De wereld verandert in een rap tempo en dat gaat gepaard met gevoelens van onzekerheid. 

Aan de vooravond van de parlementsverkiezingen staan politici in Nederland voor een belangrijke keuze: buiten we die zorgen en onzekerheid uit en maken we er angst van of houden we ons aan de feiten en bieden we een perspectief? 

Veel politici kiezen voor het eerste met als resultaat dat bij veel mensen de neiging wordt versterkt om zich terug te trekken achter de dijken. Kijk bijvoorbeeld naar (de gevolgen van) Brexit en hoor de retoriek van Donald Trump, die tijdens zijn verkiezingscampagne voorstelde om de grenzen te sluiten voor immigranten met de boodschap America first. 

Dit doet denken aan het Amerikaans isolationisme in de jaren '20 en '30 van de vorige eeuw. De uitdagingen waren toen (veel) groter dan nu met de gevolgen van de Great Depression en de spanningen in Europa die tot uitbarsting zouden komen in de Tweede Wereldoorlog. Velen verloren in die onzekere tijd hun geloof in de toekomst, maar toenmalig President Franklin Delano Roosevelt buitte die angst niet uit voor zijn eigen politieke gewin. Integendeel, hij presenteerde de Amerikaanse bevolking juist een positief beeld op de toekomst gebaseerd op gedeelde waarden, die iedereen herkende en ook onderschreef. Die gedeelde waarden definieerde hij als vier vrijheden: de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst, de vrijwaring van gebrek en de vrijwaring van vrees. Roosevelt benadrukte daarbij dat deze vier vrijheden gelden voor iedereen, overal in de wereld. 

Hij liet zien dat we ook in tijden van grote onzekerheid en onvoorspelbaarheid terug kunnen vallen op iets dat ons verbindt, iets waarover we het allemaal eens zijn en iets waarvoor wij ons allemaal willen inzetten. De vier vrijheden die Roosevelt in 1941 presenteerde zijn zeven jaar later opgenomen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en zij verbinden ons nog steeds. Zij bieden ons een moreel kompas voor de inrichting van onze samenleving en voor de wijze waarop wij met elkaar omgaan. Ze zijn niet gebonden aan een culturele achtergrond of maatschappelijke afkomst en evenmin afhankelijk van een bepaalde levensbeschouwing of politieke overtuiging. 

Het is makkelijk om in tijden van grote veranderingen de (vaak begrijpelijke) zorgen van veel mensen te benadrukken of te versterken. Het kan zelfs flink wat zetels opleveren. Dat is democratie, is vandaag de dag een veel gehoorde bewering. Maar een duurzame democratie is meer dan de macht van het getal.  

Angst is een slechte raadgever en een negatieve drijfveer voor ons handelen. Angst zal ons niet helpen om de ontwikkelingen die onze samenleving onvermijdelijk en structureel zullen veranderen op de lange termijn positief en in ons voordeel te benutten. Zoals Roosevelt zei bij zijn inauguratie in 1932: The only thing we have to fear is fear itself. Wat helpt tegen angst is moreel leiderschap en een positief perspectief op de toekomst. Een toekomst van vooruitgang, waarin iedereen zich kan ontplooien. De veerkracht die nu nodig is om vooruitgang te boeken vraagt net als 75 jaar geleden een optimistische boodschap gebaseerd op gezamenlijke, gedeelde waarden. In onze wereld van globalisering en klimaatverandering worden we geconfronteerd met nieuwe sociale en fysieke uitdagingen op lokaal, regionaal, nationaal en internationaal niveau. De vooruitgang zal daarom anders zijn, maar nog steeds zijn de vier vrijheden en de idealen waarvoor zij staan een positieve leidraad voor ons handelen.

Han Polman

Han Polman is commissaris van de Koning in Zeeland en voorzitter van de Roosevelt Foundation. Dit artikel is een verkorte versie van de Roosevelt lezing die Han Polman op 19 oktober 2016 hield in Oud-Vossemeer.

 

Terug naar overzicht